poMOC dla Nauczycieli. Uczeń ma problem z ćwiczeniem. Czy na pewno chodzi o brak motywacji?

Musisz to poćwiczyć. To zdanie nauczyciele szkół muzycznych wypowiadają dość często. Uczeń nie przygotował się. Odpowiada, że ćwiczył, ale nie widzimy poprawy. Łatwo wtedy pomyśleć: brakuje mu motywacji. Ale czy na pewno?

Bo czasem uczeń chce, tylko nie wie, od czego zacząć. Czasem zadanie jest dla niego zbyt duże albo zbyt trudne. Nie widzi sensu kolejnego powtarzania tego samego fragmentu. A czasem tak naprawdę nie umie jeszcze samodzielnie ćwiczyć. I właśnie temu chciałabym przyjrzeć się bliżej: jak pomóc mu nauczyć się kierować własną uwagą, planować pracę i świadomie ćwiczyć.

✨Nie chce ćwiczyć – czyli co właściwie widzi nauczyciel?

Wyobraźmy sobie ucznia, który od kilku przygotowuje nowy utwór. Na lekcji pracuje całkiem dobrze. Rozumie wskazówki, poprawia błędy, stara się. A potem przychodzi kolejna lekcja i nie widzimy progresu.

Uczeń: Proszę Pani, ja naprawdę ćwiczył*m…

A w Twojej głowie: Nie chciało mu/jej się.

Opierając się na doświadczeniu pracy z uczniem bardziej realne wyjaśnienie może być takie:

Nie wiedział*m, jak to ćwiczyć.

Nie wiedział*m, od którego miejsca zacząć.

Ten fragment jest tak trudny, że ciągle mi nie wychodzi.

Ćwiczył*m bez planu i nie wiedział*m, czy robię to dobrze.

Nie lubię tego utworu.

Bał*m się, że znowu mi nie wyjdzie.

Chciał*m zagrać dla Pani idealnie, i nie wyszło…

Dlatego zanim zaczniemy motywować, warto czasem zadać inne pytanie:

Czy uczeń potrafi skutecznie ćwiczyć?

✨Motywacja to nie tylko chce mi się

Chęci są bardzo istotne, ale sama chęć nie wystarczy. Potrzebny jest jeszcze plan: co zrobić teraz, co później i po czym poznać, że idziemy do przodu. Możemy bardzo czegoś chcieć i jednocześnie nie wiedzieć, jak zrobić pierwszy krok. Pomiędzy nowym utworem a wykonaniem koncertowym może być ogromna przepaść. Mostkiem przez nią jest planowanie kolejnych kroków i zauważanie własnego progresu.

Uczeń może mieć cel: Chcę dobrze zagrać ten utwór.

Tylko co to właściwie oznacza w dzisiejszym ćwiczeniu? Czy ma przeczytać nuty? Posłuchać utworu? Nauczyć się pierwszej strony? Popracować nad rytmem?Powtórzyć trudny fragment dziesięć razy? A może spróbować zagrać cały utwór bez zatrzymywania?

Jeśli wszystko jest zadaniem naraz, łatwo stracić uwagę i wtedy ćwiczenie może zamienić się w bezrefleksyjne powtarzanie. Lub forsowanie w nadziei, że teraz wyjdzie. Tylko ćwiczenie w ten sposób nie daje poczucia kontroli i pewności przygotowania.

Dlatego jednym z ważnych elementów treningu mentalnego jest uczenie się kierowania uwagą: od Poćwiczę do Co dokładnie teraz chcę poćwiczyć?

✨Najpierw mapa utworu

Świadome ćwiczenie zaczyna się jeszcze zanim palce dotkną instrumentu. Warto nauczyć ucznia czytać utwór także uchem i umysłem, a nie tylko wzrokiem.

Posłuchać go z nutami.

Zobaczyć, jak jest zbudowany.

Zauważyć powtarzające się fragmenty.

Zastanowić się, gdzie zmienia się charakter muzyki, dynamika, artykulacja czy sposób prowadzenia frazy.

Podzielić utwór na mniejsze części.

To trochę jak poznawanie mapy przed wyruszeniem w drogę. Warto to zrobić wspólnie – Pani gra, a uczeń – słucha i zaznacza w nutach. Poznaje, z czym ma do czynienia.

Możemy zapytać:

Który fragment już znasz?

Co się tutaj powtarza?

Gdzie zaczyna się coś nowego?

Które miejsce wydaje Ci się najtrudniejsze?

Gdybyś miał podzielić ten utwór na kilka części, jak byś to zrobił?

W ten sposób uczeń zaczyna przejmować część odpowiedzialności za własną pracę. Nie dostaje tylko polecenia – zaczyna angażować się i myśleć.

✨Wybierz fragment. Wyobraź sobie. Zagraj!

I tutaj zaczyna się bardzo praktyczny element treningu mentalnego. Zamiast bez końca powtarzać fragment w domu w nadziei, że wyjdzie, możemy zaproponować uczniowi prostą sekwencję:

WYBIERZ → WYOBRAŹ → WYKONAJ

1. Wybierz fragment.

Nie cały utwór. Jeden konkretny odcinek.

2. Wyobraź sobie cel.

Możesz najpierw wysłuchać fragmentu w wyobraźni.

Jak chcesz, żeby zabrzmiał?

Co chcesz w nim osiągnąć?

Na czym warto się skupić?

O czym warto pamiętać?

3. Wyobraź wykonanie.

Posłuchaj brzmienia tego fragmentu w wyobraźni (tempo, rytm, sposób prowadzenia frazy, etc.)

Wyobraź, jak go wykonujesz.

4. Wykonaj.

Zagraj fragment zgodnie z tym, co właśnie sobie zaplanował*ś. Czyli powtórz, to co przed chwilą usłyszał*ś.

I dopiero wtedy sprawdź, co się wydarzyło:

Co było tak, jak chciałem?

Co już działa?

Co wymaga kolejnej próby?

To niewielka zmiana, ale bardzo ważna.

Uczeń przestaje być tylko osobą, która powtarza zadanie zadane przez nauczyciela.

Zaczyna być osobą, która podejmuje decyzję, kieruje swoją uwagą i sprawdza efekt własnego działania.

✨Co dzisiaj chcesz poćwiczyć?

To pytanie może mieć ogromne znaczenie.

Zamiast: Zagraj jeszcze raz.

spróbuj: Co chcesz teraz poćwiczyć?

Albo:

Na czym chcesz się skupić w tej próbie?

Co chcesz usłyszeć inaczej?

Jaki jest cel tego powtórzenia?

To właśnie cel ćwiczenia może pomóc utrzymać uwagę. Bo zagraj jeszcze raz nie mówi uczniowi, po co ma to zrobić. A spróbujmy teraz popracować nad pierwszą frazą i jej kierunkiem już tak.

Ćwiczenie nie musi być długie, żeby było dobre. Można przez kilka minut pracować nad jednym fragmentem bardzo świadomie:

Wybrać.

Zaplanować.

Wyobrazić.

Wykonać.

Sprawdzić.

I dopiero potem zdecydować, co dalej.

To jest zupełnie inny rodzaj ćwiczenia niż granie utworu od początku do końca tylko po to, żeby mieć odhaczone.

✨A co z uczniem, który naprawdę nie chce?

Oczywiście zdarzają się sytuacje, w których uczeń rzeczywiście nie ma ochoty ćwiczyć. Jest człowiekiem, którego motywacja i styl pracy wciąż się kształtują. Czasem jest zmęczony. Czasem woli robić coś innego. Czasem nie lubi utworu. Czasem po prostu potrzebuje przypomnienia o obowiązku.

Ale zanim powiemy: Musisz bardziej się starać,

warto sprawdzić:

Co jest dla Ciebie teraz najtrudniejsze?

Od którego miejsca najtrudniej Ci zacząć?

Co mogłoby sprawić, że łatwiej byłoby Ci zabrać się do ćwiczenia?

Czy wiesz, co dokładnie masz dzisiaj zrobić?

To nie oznacza, że nauczyciel ma zawsze dostosowywać się do ucznia. Oznacza raczej, że zanim zwiększymy nacisk, możemy spróbować zrozumieć problem.

✨Mały krok zamiast wielkiego MUSZĘ

Muszę nauczyć się całego utworu może być ogromnym zadaniem.

Dzisiaj rozczytam pierwszą część i znaleźć dwa miejsca, nad którymi chcę popracować – już nieco mniejszym.

W treningu mentalnym uczymy się przekładać duży cel na konkretne działania. Można zapytać ucznia:

Co jest najmniejszym krokiem, który możesz zrobić dzisiaj?

Co chciał*byś mieć zrobione, kiedy skończysz ćwiczyć?

Po czym poznasz, że dzisiejsze ćwiczenie było dobre?

To buduje poczucie sprawczości. Uczeń zaczyna dostrzegać, że ćwiczenie nie jest tylko serią poleceń nauczyciela lub mechanicznym powtarzaniem w domu. Jest czymś, czym może coraz bardziej sam kierować.

✨A jeśli uczeń popełnia błędy?

Warto również uczyć go zatrzymywania się nie tylko na błędzie, ale na informacji, którą błąd przynosi.

Zamiast:

Znowu źle.

możemy zapytać:

Co tutaj się wydarzyło?

Co zauważyłeś?

Co możesz zrobić inaczej w kolejnym zagraniu?

Co już działa i warto to zachować?

To ważne także z punktu widzenia motywacji. Jeżeli każde ćwiczenie jest przede wszystkim doświadczeniem własnych braków, łatwo stracić chęć do działania.

Jeżeli natomiast uczeń zaczyna widzieć:

Wiem, nad czym pracuję. Widzę, co się zmienia. Wiem, jaki będzie mój następny krok

– ćwiczenie staje się bardziej przewidywalne, bardziej moje i daje satysfakcję.

✨Nauczyciel nie musi motywować ucznia za każdym razem

Być może najważniejsza zmiana polega właśnie na tym, żeby unikać skrajności - nie musimy być dotkliwym krytykiem, ani uradowaną cheerleaderką. Czasem bardziej pomocne jest: Zobaczmy, co możeMY zrobić teraz.

To przesuwa uwagę z odległego rezultatu na konkretne działanie. A właśnie kierowanie uwagą (!) jest jedną z podstawowych umiejętności potrzebnych zarówno podczas ćwiczenia, jak i później – na scenie.

✨Ćwiczenie uwagi jest częścią treningu wykonawcy

To, czego uczeń uczy się podczas świadomego ćwiczenia, przydaje się nie tylko w domu: kiedy potrafi skierować uwagę na konkretny cel, łatwiej jest mu później wracać do zadania także podczas występu.

Kiedy zna utwór nie tylko „palcami”, ale rozumie jego strukturę i słyszy jego przebieg, ma więcej punktów odniesienia i szybciej i dokładniej uczy się go na pamięć.

Kiedy potrafi powiedzieć Teraz pracuję nad tym fragmentem i wiem, co chcę w nim wysłuchać, zaczyna rozwijać umiejętność samodzielnego kierowania własną pracą. A to jest coś znacznie więcej niż motywowanie do ćwiczenia – to jest uczenie samodzielności.

✨pracujeMY – nauczyciel i uczeń

Tak jak w przypadku pomagania uczniowi z tremą, także tutaj ogromne znaczenie ma relacja. Nauczyciel nie musi stać obok ucznia z gotową instrukcją na każdą sytuację. Może natomiast stopniowo przekazywać mu narzędzia.

Najpierw: Wybierzmy razem fragment.

Potem: Co chciałbyś w nim poćwiczyć?

A z czasem: Ty wybierz. Powiedz mi, nad czym dzisiaj chcesz pracować?

To jest bardzo ważna droga: od nauczyciel mówi, co ćwiczyć do uczeń potrafi zaplanować własne ćwiczenie.

I być może właśnie tutaj znajduje się jedna z najcenniejszych rzeczy, które możemy dać młodemu muzykowi: nie tylko nauczyć go grać, ale nauczyć go uczyć się, ćwiczyć i kierować własną uwagą.

Tuż obok poczucia piękna leży poczucie sprawczości – i właśnie w nim tkwi ważna część naszej motywacji do muzycznego rozwoju.

Autor artykułu: Julia Kaleńska-Rodzaj, 22.09.2026

📖 Co dalej?

W ostatnim artykule cyklu przyjrzymy się sytuacji, którą nauczyciele szkół muzycznych znają bardzo dobrze:

TROSKA O SIEBIE Jak pomagając uczniowi nie zapominać o sobie?

Zerknij na poprzednie temat:y

GRANICE Czy nauczyciel powinien być psychologiem, żeby dobrze wspierać ucznia?

TREMA Uczeń się boi, choć umie. Co można zrobić, żeby pomóc mu przed występem?

🎹 Chcesz poćwiczyć superMOCE mentalnego przygotowania ucznia do występów?

Na warsztacie „Trening mentalny wykonawcy: koncentracja i pamięć” pracujemy nad praktycznymi sposobami wspierania ucznia w uczeniu się efektywnego celowego ćwiczenia. Poznasz techniki, które możesz wykorzystać w codziennej pracy z uczniem – bez potrzeby wchodzenia w rolę psychologa czy terapeuty.

Literatura

Ginsborg, J. (2009). Wykonywanie muzyki z pamięci. Strategie uczenia się na pamięć stosowane przez muzyków. W: B. Kamińska, M. Zagrodzki (red.), Ćwiczenie w rozwoju i działalności muzyka wykonawcy. Teoria – badania – praktyka (s. 95–120). Warszawa: Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina.

Kaleńska-Rodzaj, J. (2021). Psychologia tremy. Teoria i praktyka. Wydawnictwo: PWN.

Kaleńska-Rodzaj, J., Pietras, K. (2014). Jakość relacji nauczyciel-uczeń a rozwój osiągnięć muzycznych młodego wykonawcy. W: G. Kwiatkowska, J. Posłuszna (red.) Mistrz-Uczeń. Rozważania z perspektywy psychologii sztuki (s. 89-116). Kraków: Aureus.

Mornell, A. (2009). Ćwiczenie celowe i trzy stadia biegłości. W: B. Kamińska, M. Zagrodzki (red.), Ćwiczenie w rozwoju i działalności muzyka wykonawcy. Teoria – badania – praktyka (s. 195–219). Warszawa: Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina.